اصطلاحات روی برد الکترونیکی
اصطلاحات روی برد الکترونیکی چیست و چرا برای تعمیرکار حیاتی است؟
اگر تا به حال یک برد الکترونیکی (PCB) را از نزدیک دیده باشید، احتمالاً با تعداد زیادی حروف، عدد، علامت و کد مواجه شدهاید: مثل R15، C102، D3، Q7، U1، TP5، GND، VIN، 3V3، EN، FB و… . این نوشتهها «تزئینی» نیستند؛ زبان مشترک طراحی و تعمیر برد هستند. کسی که این زبان را بلد باشد، میتواند خیلی سریع بفهمد هر قطعه چیست، کجا باید ولتاژ بگیرد، از کجا سیگنال عبور میکند و مسیر عیبیابی را چطور بچیند.
در واقع، اصطلاحات روی برد مثل تابلوهای راهنمایی در یک شهر هستند. شما میتوانید بدون اینکه شماتیک (نقشه مدار) داشته باشید، با همین علائم سرنخهای مهمی به دست بیاورید: مثلاً بفهمید قطعهای که سوخته “دیود” بوده یا “رگولاتور”، یا نقطهای که باید تست شود “تستپوینت” است. این مقاله دقیقاً برای همین نوشته شده: یک راهنمای کامل و کاملاً کاربردی که به شما کمک کند مثل یک تعمیرکار حرفهای، برد را “بخوانید”.
قبل از شروع: سه دسته اصطلاح روی برد را بشناسید
برای اینکه ذهنتان مرتب باشد، اصطلاحات روی برد معمولاً در سه دسته اصلی قرار میگیرند:
-
برچسب قطعات (Reference Designators): مثل R، C، D، Q، U که به نوع قطعه اشاره میکنند.
-
برچسب نتها و ولتاژها (Net Names / Power Rails): مثل GND، VCC، VIN، 5V، 3V3، VBAT که به مسیر تغذیه و سیگنال اشاره دارند.
-
علائم ساخت و مونتاژ (PCB Markings): مثل علامت قطبیت خازن، جهت دیود، شماره لایهها، نقاط فیدوشیال، شماره نسخه برد، و نشانههای لحیمکاری.
در ادامه هر کدام را کامل، مثالدار و با جدول آموزش میدهم.
بخش ۱: معنی حروف روی برد الکترونیکی (R، C، D، Q، U و…)
این حروف همان چیزی است که تعمیرکارها به آن میگویند “کُد مرجع قطعه”. یعنی طراح به هر قطعه یک اسم داده تا در نقشه و مونتاژ قابل شناسایی باشد.
جدول کامل حروف اختصاری رایج روی برد
| حرف/کد | معنی روی برد | قطعه معمولی | کاربرد رایج در مدار |
|---|---|---|---|
| R | Resistor | مقاومت | تقسیم ولتاژ، محدود کردن جریان، پولداون/پولآپ |
| C | Capacitor | خازن | فیلتر، حذف نویز، کوپلاژ، ذخیره انرژی لحظهای |
| D | Diode | دیود | یکسوسازی، محافظت، زنر، TVS |
| L | Inductor | سلف/چوک | فیلتر، مبدل سوئیچینگ، نویزگیری |
| Q | Transistor | ترانزیستور/MOSFET | سوئیچ، تقویت، کنترل توان |
| U / IC | Integrated Circuit | آیسی | پردازنده، رگولاتور، درایور، تقویتکننده، کنترلر |
| F | Fuse | فیوز | محافظت در برابر اضافهجریان |
| J / CN / CON | Connector | کانکتور/سوکت | اتصال کابل، فلت، ورودی/خروجی |
| K | Relay | رله | قطع و وصل بارهای قدرت |
| SW / S | Switch | کلید | روشن/خاموش، ریست، انتخاب حالت |
| LED | Light Emitting Diode | الایدی | نشانگر، بکلایت، نوردهی |
| X / Y | Crystal/Resonator | کریستال/رزوناتور | تولید کلاک برای MCU/CPU |
| T | Transformer | ترانس | منابع تغذیه سوئیچینگ، ایزولاسیون |
| VR / RV | Variable Resistor | پتانسیومتر/تریمر | تنظیم ولتاژ، کالیبراسیون |
| BZ | Buzzer | بیزر | آلارم صوتی |
| MIC | Microphone | میکروفن | ورودی صوت |
| SPK | Speaker | اسپیکر | خروجی صوت |
| ANT | Antenna | آنتن | ارتباط بیسیم |
نکته طلایی: ممکن است هر کارخانه کمی تفاوت در نامگذاری داشته باشد، اما این جدول در ۹۰٪ بردها صدق میکند.
بخش ۲: عدد کنار حروف یعنی چه؟ (مثلاً R15 یا C102)
عدد کنار حرف معمولاً فقط شمارهگذاری است و لزوماً نشاندهنده مقدار قطعه نیست. یعنی:
-
R15 یعنی “مقاومت شماره ۱۵ روی این برد”
-
C102 یعنی “خازن شماره ۱۰۲”
-
U3 یعنی “آیسی شماره ۳”
اما یک نکته مهم وجود دارد:
در خیلی از بردها شمارهها بر اساس ناحیه مدار مرتب میشوند. مثلاً R1 تا R50 نزدیک بخش پاور، و R200 به بعد نزدیک بخش پردازنده. این یک قانون قطعی نیست، اما در عیبیابی خیلی کمک میکند تا بدانید کدام بخش بیشتر درگیر است.
بخش ۳: معنی نوشتههای تغذیه و نتها (GND، VCC، VIN، VBAT، 3V3 و…)
روی بردها علاوه بر قطعات، اسم مسیرها یا همان “Net” هم نوشته میشود. این نوشتهها برای عیبیابی فوقالعاده هستند، چون به شما میگویند کجا باید چه ولتاژی باشد.
مهمترین اصطلاحات تغذیه روی برد
-
GND: زمین یا منفی مشترک مدار (مرجع اندازهگیری ولتاژ)
-
VCC: ولتاژ تغذیه اصلی در بخش دیجیتال (ممکن است 3.3V یا 5V باشد)
-
VDD: تغذیه بخش دیجیتال/آیسیها (گاهی مشابه VCC، گاهی جدا)
-
VSS: زمین (معمولاً معادل GND)
-
VIN: ولتاژ ورودی (قبل از رگولاتور)
-
VBAT / BATT: ولتاژ باتری
-
+5V / 5V / +12V: ریلهای ولتاژ مشخص
-
3V3 / 1V8: ولتاژهای رایج دیجیتال (۳.۳ ولت و ۱.۸ ولت)
-
AVCC / AGND: تغذیه و زمین بخش آنالوگ (برای کاهش نویز جدا میشود)
-
PGND: زمین بخش قدرت (Power Ground)
-
VREF: ولتاژ مرجع (برای ADC یا مقایسهگرها)
جدول سریع: اگر این نوشتهها را دیدید، چه نتیجهای بگیرید؟
| نوشته روی برد | معمولاً کجا میبینید؟ | کاربرد در عیبیابی |
|---|---|---|
| VIN | ورودی آداپتور/پاور | اگر VIN نیست، مشکل از ورودی/فیوز/سوکت است |
| VBAT | نزدیک شارژر/باتری | افت VBAT = باتری یا مسیر محافظ |
| 3V3 / 5V | خروجی رگولاتورها | نبودن این ولتاژها = مشکل پاور/رگولاتور/شورت |
| AGND/AVCC | نزدیک ADC/سنسورها | نویز یا خطاهای سنسور گاهی از همین جداسازی است |
بخش ۴: اصطلاحات سیگنالی روی برد (EN، FB، PWM، RESET، SDA، SCL…)
اینها اسم خطوط کنترلی یا دیتا هستند. در تعمیر برد، دانستن معنای اینها کمک میکند بفهمید یک آیسی چرا روشن نمیشود یا چرا خروجی نمیدهد.
رایجترین اصطلاحات سیگنال و کنترل
-
EN / ENABLE: فعالسازی؛ اگر EN درست نباشد رگولاتور یا آیسی خروجی نمیدهد.
-
FB (Feedback): فیدبک در منابع سوئیچینگ؛ خرابی مقاومتهای شبکه FB باعث بالا/پایین رفتن ولتاژ میشود.
-
PWM: سیگنال مدولاسیون پهنای پالس (کنترل موتور، بکلایت، پاور)
-
RESET / RST: ریست پردازنده یا کنترلر
-
CLK: کلاک
-
DATA / D0..D7: خطوط داده
-
RX/TX: ارتباط سریال (UART)
-
SDA/SCL: باس I2C (خیلی رایج در سنسورها و EEPROM)
-
MOSI/MISO/SCK/CS: باس SPI
-
BOOT: ورود به حالت بوت/پروگرم
-
INT: خط اینتراپت
نکته کاربردی: اگر روی برد نوشته EN و کنار آن یک مقاومت پولداون/پولآپ دیدید، احتمالاً مسیر روشن شدن آن بخش از همین خط میگذرد. در بسیاری از عیبها، مشکل دقیقاً همینجاست.
مطالب مرتبط: آموزش تعمیرات بردهای الکترونیکی
بخش ۵: اصطلاحات مربوط به نقطه تست و خدمات (TP، TEST، PADS)
TP یعنی چه؟
TP مخفف Test Point است: نقطهای برای تست ولتاژ یا سیگنال بدون اینکه لازم باشد مستقیم به پایه آیسی دست بزنید.
-
TP1، TP2…: شماره تستپوینتها
-
TEST، TST: نقطه یا پد تست
-
GND TP: معمولاً یک پد بزرگ برای اتصال گیره زمین
چرا TP برای تعمیرکار مهم است؟
چون:
-
تستپوینتها معمولاً در جای امن و قابل دسترس قرار دارند.
-
با یک مولتیمتر ساده میتوانید خیلی سریع بفهمید کدام ریل ولتاژ قطع شده است.
جدول استفاده از تستپوینت در عیبیابی
| وضعیت | چه کاری با TP انجام دهید؟ | نتیجه |
|---|---|---|
| دستگاه روشن نمیشود | TPهای 5V/3V3 را نسبت به GND اندازه بگیرید | نبود ولتاژ = مشکل پاور یا شورت |
| دستگاه ریست میشود | TP مربوط به RESET یا VCC پردازنده را چک کنید | افت لحظهای = ضعف خازن/پاور |
| مدار داغ میکند | با TPها مسیر ولتاژ را دنبال کنید | بخش شورت سریعتر پیدا میشود |
بخش ۶: کدهای SMD روی قطعات (مقاومت و خازن و دیود)
خیلی از قطعات SMD مقدارشان روی خودشان کامل نوشته نمیشود؛ یا با یک کد کوتاه مشخص میشوند.
۱) نحوه خواندن مقدار مقاومت SMD (سه رقمی و چهار رقمی)
-
کد 3 رقمی: دو رقم اول مقدار، رقم سوم تعداد صفر
-
مثال: 103 = 10 × 10³ = 10,000Ω = 10kΩ
-
مثال: 472 = 47 × 10² = 4,700Ω = 4.7kΩ
-
-
کد 4 رقمی: سه رقم اول مقدار، رقم چهارم تعداد صفر
-
مثال: 1001 = 100 × 10¹ = 1000Ω = 1kΩ
-
مثال: 4992 = 499 × 10² = 49,900Ω = 49.9kΩ
-
جدول سریع کد مقاومتهای پرمصرف
| کد | مقدار |
|---|---|
| 000 | 0Ω (جامپر) |
| 101 | 100Ω |
| 221 | 220Ω |
| 331 | 330Ω |
| 471 | 470Ω |
| 102 | 1kΩ |
| 103 | 10kΩ |
| 104 | 100kΩ |
| 105 | 1MΩ |
۲) خازنهای SMD چرا کد ندارند؟
بیشتر خازنهای سرامیکی SMD اصلاً کد ندارند، چون کوچکاند و تولیدکننده مقدار را روی بدنه نمیزند. در این حالت:
-
مقدار را از روی شماتیک یا لیست قطعات میخوانند
-
یا با LCR متر اندازه میگیرند
اما روی برد معمولاً از برچسب Cxx میتوانید حدس بزنید این قطعه خازن است و در عیبیابیهای رایج (مثل ریست شدن یا نویز پاور) نقش دارد.
۳) کد دیود و آیسیهای SMD
دیودها و آیسیهای SMD اغلب کدهای دو تا چهار حرفی دارند که بین برندها متفاوت است. نتیجه مهم برای تعمیرکار:
-
برای شناسایی دقیق، باید از روشهای عیبیابی و مقایسه با برد سالم کمک بگیرید
-
یا از روی جایگاه قطعه (مثلاً D کنار ورودی پاور) نوع آن را حدس بزنید (محافظ/TVS)
مطالب مرتبط: آموزش طراحی و ساخت بردهای الکترونیکی
بخش ۷: علامتهای جهت و قطبیت روی برد
یکی از پرتکرارترین اشتباهات در تعمیرات، اشتباه در جهت نصب قطعه است.
۱) دیود (D) و جهت آن
-
روی برد معمولاً یک خط یا علامت مثلث/فلش برای نشان دادن جهت وجود دارد.
-
روی دیود هم یک نوار نشاندهنده کاتد است.
۲) خازن الکترولیتی (قطبی)
-
خازنهای الکترولیتی قطب مثبت و منفی دارند.
-
روی برد معمولاً سمت منفی با هشدار یا سایه مشخص میشود.
-
روی خود خازن هم سمت منفی با نوار مشخص میشود.
۳) آیسیها (U) و پایه ۱
-
گوشه آیسی معمولاً با نقطه یا بریدگی مشخص میشود.
-
روی برد نیز پایه ۱ با علامت کوچک یا طراحی پد متفاوت مشخص است.
جدول نشانههای قطبیت/جهت
| قطعه | نشانه روی قطعه | نشانه روی برد |
|---|---|---|
| دیود | نوار کاتد | خط یا علامت جهت |
| خازن الکترولیتی | نوار منفی | علامت + یا سایه منفی |
| آیسی | نقطه/شکاف | علامت پایه ۱ |
| LED | کاتد مشخص | علامت جهت یا K/A |
بخش ۸: اصطلاحات چاپی مربوط به مونتاژ و تولید (برای درک بهتر برد)
اینها برای تعمیرکار حرفهای هم ارزش دارد، چون کمک میکند نسخه و ساختار برد را بشناسد.
-
PCB Rev / Version: نسخه برد (مثلاً Rev 1.2)
-
P/N: شماره قطعه یا Part Number
-
Date Code: کد تاریخ تولید
-
Fiducial: نقاط مرجع برای دستگاههای مونتاژ SMD (دایرههای کوچک براق)
-
Top/Bottom: سمت رو و زیر برد
-
Silkscreen: نوشتههای سفید/چاپی روی برد
بخش ۹: اصطلاحات رایج روی بردهای پاور و شارژ (بردهای موبایل/لپتاپ/لوازم)
بردهای پاور معمولاً مجموعهای از کلمات کلیدی مشترک دارند.
اصطلاحات کلیدی در مدارهای تغذیه
-
Buck / Boost: کاهنده/افزاینده ولتاژ
-
SW: گره سوئیچینگ (در منابع سوئیچینگ)
-
PG (Power Good): اعلام سلامت ولتاژ خروجی
-
OC/OV/UV: اضافه جریان/اضافه ولتاژ/افت ولتاژ
-
NTC: سنسور دما (گاهی برای کنترل فن یا حفاظت)
-
CHG: مسیر شارژ
-
ADP / DCIN: ورودی آداپتور
جدول سریع: اگر اینها روی برد بود، دنبال چه چیزی باشید؟
| نوشته | معمولاً مربوط به | در عیبیابی چه کمکی میکند؟ |
|---|---|---|
| DCIN/VIN | ورودی آداپتور | اگر نیست: سوکت/فیوز/مسیر ورودی |
| CHG/VBAT | شارژ و باتری | مشکل شارژ یا قطع باتری |
| PG | سلامت رگولاتور | PG صفر = رگولاتور مشکل دارد یا EN فعال نیست |
| SW | خروجی سوئیچینگ | اتصال کوتاه روی SW بسیار رایج و خطرناک است |
بخش ۱۰: تفاوت اصطلاحات روی بردهای مختلف (مدلها و حوزهها)
برای اینکه درخواست شما درباره «تفاوت مدلها» هم پوشش داده شود، این تفاوتها را بدانید:
۱) بردهای دیجیتال (میکروکنترلری)
-
پر از اصطلاحات مثل: MCU، CLK، RESET، SDA/SCL، RX/TX
-
ریلهای ولتاژ کم مثل 1V8 و 3V3 زیاد دیده میشود.
۲) بردهای قدرت (پاور، اینورتر، درایور موتور)
-
اصطلاحات مثل: HV، AC, DCBUS، PFC، SW، PGND
-
قطعات بزرگ مثل ترانس، ماسفتهای قدرت، خازنهای بزرگ
۳) بردهای مخابراتی/وایرلس
-
اصطلاحات مثل: RF، ANT، LNA، PA، MATCH
-
مسیرهای کوتاه و طراحی خاص آنتن و فیلترها
۴) بردهای پزشکی/اندازهگیری
-
اصطلاحات مثل: VREF، AGND، ADC، SENSOR
-
حساسیت به نویز و تفکیک آنالوگ/دیجیتال بیشتر است.
چکلیست طلایی “خواندن برد” برای تعمیرکار (از صفر تا حرفهای)
اگر میخواهید در ۳ دقیقه یک برد را مثل متخصص بررسی کنید، این ترتیب را حفظ کنید:
-
ورودی تغذیه را پیدا کن: VIN/DCIN/USB/ADP
-
زمین را مشخص کن: GND/PGND
-
ریلهای اصلی را پیدا کن: 5V، 3V3، VBAT
-
پاور آیسیها را دنبال کن: Uها نزدیک L و D معمولاً بخش پاورند
-
تستپوینتها را پیدا کن: TPها را برای اندازهگیری سریع نگه دار
-
قطبیتها را چک کن: دیود، خازن قطبی، LED
-
در نهایت به سیگنالها برس: EN، RESET، SDA/SCL و…
سوالات متداول درباره اصطلاحات روی برد الکترونیکی (FAQ)
۱) معنی حروف R و C و D روی برد چیست؟
R یعنی مقاومت، C یعنی خازن و D یعنی دیود. این حروف نوع قطعه را مشخص میکنند و عدد کنارشان فقط شمارهگذاری قطعات روی برد است.
۲) TP روی برد یعنی چه و چه کاربردی دارد؟
TP یعنی تستپوینت؛ نقطهای برای اندازهگیری سریع ولتاژ یا سیگنال. تعمیرکار میتواند بدون دست زدن به پایه آیسیها، از طریق TP وضعیت مدار را بررسی کند.
۳) اگر روی برد نوشته 3V3 یعنی چه؟
3V3 یعنی ریل تغذیه ۳.۳ ولت. معمولاً برای بخش دیجیتال و آیسیها استفاده میشود و نبودن آن میتواند نشاندهنده مشکل در بخش پاور یا اتصال کوتاه باشد.
۴) کد 103 روی مقاومت SMD چه مقداری است؟
کد 103 یعنی 10 و سه صفر؛ یعنی 10,000 اهم یا 10 کیلو اهم.
۵) چرا بیشتر خازنهای SMD هیچ عددی روی خودشان ندارند؟
چون اندازه آنها کوچک است و مقدار معمولاً در نقشه یا لیست قطعات مشخص میشود. در تعمیرات هم معمولاً از جایگاه قطعه و تستهای مدار یا اندازهگیری با ابزار تخصصی استفاده میشود.
جمعبندی
اگر بخواهیم یک نتیجه عملی بگیریم:
کسی که معنی اصطلاحات روی برد را بداند، بدون شماتیک هم میتواند ۷۰٪ مسیر عیبیابی را درست برود؛ چون میفهمد هر قطعه چه نقشی دارد، کدام بخش پاور است، کجا باید ولتاژ باشد، و از کجا باید تست را شروع کند. این مهارت دقیقاً همان چیزی است که تعمیرکار مبتدی را از تعمیرکار حرفهای جدا میکند.
مطالب مرتبط: چسب بردهای الکترونیکی چیست؟
