نماد قطعات الکترونیکی روی برد
نماد قطعات الکترونیکی روی برد چیست و چرا اهمیت دارد؟
وقتی درِ یک دستگاه را باز میکنید و با یک برد الکترونیکی پر از نوشتهها، حروف، اعداد، خطوط و علامتها روبهرو میشوید، در واقع دارید «زبان استاندارد تولید و تعمیر» را میبینید. نماد قطعات الکترونیکی روی برد (PCB Markings / Silkscreen) به شما کمک میکند بدانید هر قطعه چیست، کجا نصب شده، جهت نصب آن چگونه است، و در نقشه یا BOM (لیست قطعات) با چه نامی شناخته میشود.
این نمادها فقط برای زیبایی چاپ نشدهاند؛ کاربردشان کاملاً عملی است:
-
مونتاژ صحیح قطعات در کارخانه
-
جلوگیری از اشتباه جهتگذاری (مثلاً دیود، خازن الکترولیتی، آیسی)
-
عیبیابی سریع در تعمیرات (پیدا کردن قطعه در مدار)
-
همسانسازی بین شماتیک، فایل طراحی و برد واقعی
اگر تعمیرکار، مونتاژکار یا حتی علاقهمند به الکترونیک هستید، یاد گرفتن این نشانهها سرعت و دقت شما را چند برابر میکند.
تفاوت «نماد در شماتیک» با «نماد روی برد» (سردرگمی رایج)
خیلیها فکر میکنند نماد قطعه روی برد همان شکل نماد در شماتیک است. در عمل دو نوع نشانه داریم:
نشانههای شماتیک (Schematic Symbols)
اینها شکلهای استانداردی هستند که در نقشه مدار میبینید (مثلاً علامت مقاومت زیگزاگ یا مستطیل، دیود با فلش/مثلث، ترانزیستور با فلش امیتر و…).
نشانههای روی برد (PCB Silkscreen/Marking)
روی برد معمولاً:
-
کد شناسایی قطعه (Reference Designator) مثل R12، C7، D3
-
چاپ جای قطعه (Outline/Footprint Guide)
-
علامت جهت و قطبیت (+ / −، خط کاتد، نقطه پین 1)
-
کد ارزش قطعه (مثل 103، 472، 0R) یا کد مدل (مثل AMS1117)
را میبینید.
پس اگر دنبال «معنی حرفها و شمارهها» هستید، باید Reference Designatorها و علائم سیلک را بشناسید.
سیلکاسکرین (Silkscreen) چیست و چه چیزهایی روی آن چاپ میشود؟
سیلکاسکرین همان لایه نوشتهها و خطوط سفید (گاهی زرد یا مشکی) روی برد است که اطلاعات راهنما را نشان میدهد. معمولاً شامل این موارد است:
-
نام/کد قطعهها (R, C, D, U, Q, L…)
-
خطوط کادر قطعه (برای جایگذاری)
-
نشانه قطبیت و جهت نصب
-
نام کانکتورها و پینها
-
نقاط تست (TP)
-
فیوزها، جامپرها، کلیدها
-
نسخه برد (Rev) و شماره PCB
کد شناسایی قطعه (Reference Designator) یعنی چی؟
Reference Designator یک برچسب استاندارد برای اشاره دقیق به یک قطعه است. مثلاً:
-
R12 یعنی مقاومت شماره 12
-
C5 یعنی خازن شماره 5
-
D3 یعنی دیود شماره 3
-
U1 یعنی آیسی شماره 1
شمارهها صرفاً برای تفکیک قطعات همنوع است و الزاماً معنی مقدار یا قدرت قطعه را نمیدهد.
جدول کامل رایجترین حروف روی برد و معنی آنها
در این جدول مهمترین نمادهایی که روی اکثر بردها میبینید آمده است:
| نماد روی برد | نام قطعه | توضیح کاربردی |
|---|---|---|
| R | Resistor (مقاومت) | محدود کردن جریان، تقسیم ولتاژ |
| C | Capacitor (خازن) | فیلتر، کوپلینگ، دکوپلینگ، تایمینگ |
| D | Diode (دیود) | یکسوسازی، محافظت، زنر، LED |
| L | Inductor (سلف/چوک) | فیلتر، مبدلهای سوئیچینگ، EMI |
| Q | Transistor (ترانزیستور) | سوئیچ، تقویت، درایور |
| U / IC | Integrated Circuit (آیسی) | رگولاتور، میکروکنترلر، آپامپ… |
| VR / RV / POT | پتانسیومتر/ولوم | تنظیم ولتاژ/صدا/کالیبراسیون |
| SW / S | کلید/سوئیچ | پاور، ریست، انتخاب حالت |
| J / CN / CON | کانکتور | اتصال کابل، سوکتها |
| K / RL | رله | قطع و وصل بارهای توان |
| F | فیوز | حفاظت جریان |
| FB | فریتبید (Ferrite Bead) | نویزگیری مسیر تغذیه/سیگنال |
| TP | Test Point | نقطه تست برای مولتیمتر/اسیلوسکوپ |
| JP | جامپر | انتخاب مسیر/فعالسازی گزینه |
| Y / X | کریستال/رزوناتور | کلاک میکروکنترلر |
| BR | پل دیود (Bridge) | یکسوساز پل |
| LED | دیود نوری | نمایش وضعیت |
نکته: بعضی کارخانهها به جای استانداردهای جهانی از مخففهای داخلی هم استفاده میکنند، ولی جدول بالا در ۸۰٪ بردها جواب میدهد.
نماد مقاومتها روی برد (R) و نکات تشخیص مقدار
نماد قطعات الکترونیکی روی برد
مقاومتها روی برد چگونه مشخص میشوند؟
روی برد معمولاً کنار جای مقاومت نوشته میشود: R1، R2، R35…
اما مقدار مقاومت ممکن است:
-
روی خود قطعه چاپ شده باشد (SMD)
-
یا در نقشه/لیست قطعات مشخص باشد
-
یا گاهی کنار قطعه روی سیلک چاپ شود (کمتر رایج)
کدهای متداول روی مقاومت SMD
روی بسیاری از مقاومتهای SMD عددهایی مثل 103، 472، 0R0 میبینید:
-
103 یعنی 10 × 10³ = 10 کیلو اهم
-
472 یعنی 47 × 10² = 4.7 کیلو اهم
-
0R / 0R0 / 000 یعنی ۰ اهم (جامپر مقاومتی)
جدول سریع چند کد رایج مقاومت
| کد | مقدار |
|---|---|
| 100 | 10 اهم (گاهی بسته به استاندارد چاپ) |
| 101 | 100 اهم |
| 102 | 1 کیلو اهم |
| 103 | 10 کیلو اهم |
| 104 | 100 کیلو اهم |
| 472 | 4.7 کیلو اهم |
| 223 | 22 کیلو اهم |
| 000 / 0R | 0 اهم |
نکته حرفهای: روی مقاومتهای خیلی کوچک (مثلاً 0402) ممکن است هیچ کدی چاپ نشده باشد. اینجا نقش شماتیک/BOM یا اندازهگیری با مولتیمتر پررنگ میشود.
نماد خازنها روی برد (C) و علائم قطبیت
انواع خازن از روی ظاهر
-
خازن سرامیکی (MLCC): کوچک، بدون قطبیت، معمولاً قهوهای/کرم
-
خازن الکترولیتی: استوانهای، قطبدار
-
خازن تانتال: قطرهای یا مکعبی کوچک، قطبدار
-
خازن فیلم: مکعبی/پلاستیکی، غالباً بدون قطبیت
نماد قطبیت خازن الکترولیتی روی برد
روی سیلکاسکرین معمولاً یکی از اینها را میبینید:
-
علامت + کنار پایه مثبت
-
نیمدایره یا هاشور کنار پایه منفی
-
یا چاپ شکل خازن با مشخص کردن سمت منفی
نکته مهم
روی خود خازن الکترولیتی معمولاً نوار منفی مشخص است.
ولی روی برد ممکن است فقط + چاپ شده باشد. پس همیشه:
-
علامت روی برد + نوار روی قطعه را با هم چک کنید.
نماد دیودها روی برد (D) و تشخیص کاتد/آند
دیودها معمولاً با D یا برای LED با LED مشخص میشوند (مثلاً D5 یا LED2).
نشانه جهت دیود روی برد
روی سیلکاسکرین اغلب یک علامت شبیه دیود یا یک خط دارد:
-
خط روی بدنه دیود (روی قطعه) معمولاً سمت کاتد است.
-
روی برد هم معمولاً یک خط/نوار سمت کاتد چاپ میشود.
جدول خلاصه دیود
| نوع | نشانه رایج | نکته |
|---|---|---|
| دیود معمولی | D + خط کاتد | خط = کاتد |
| زنر | D یا ZD | جهت مثل دیود، ولی نوع متفاوت |
| LED | LED یا D | پایه بلندتر معمولاً آند (در LED پایهدار) |
| شاتکی | D | افت ولتاژ کمتر، حساسیت بیشتر |
اشتباه جهت دیود یا LED یکی از رایجترین دلایل روشن نشدن مدارهاست.
نماد ترانزیستورها روی برد (Q) و تفاوت پکیجها
ترانزیستورها معمولاً با Q مشخص میشوند: Q1، Q7…
چرا ترانزیستورها گیجکنندهاند؟
چون ممکن است:
-
BJT باشد (NPN/PNP)
-
MOSFET باشد (N-Channel/P-Channel)
-
یا حتی IGBT در بردهای قدرت
و پکیجهای مختلفی مثل TO-92، SOT-23، TO-220، DPAK، SOP دارند.
نشانه جهتگذاری روی برد
روی سیلک معمولاً:
-
یک نیمدایره برای TO-92
-
یا یک گوشه بریده/علامت نقطه برای SOT-23
-
یا شکل بدنه برای پکیجهای بزرگ
چاپ میشود تا جهت نصب اشتباه نشود.
نماد آیسیها روی برد (U/IC) و مهمترین نکته: پین 1
آیسیها معمولاً با U یا IC مشخص میشوند: U1، U3، IC2…
تشخیص پین 1 (Pin 1) روی آیسی
این یکی از حیاتیترین علائم روی برد است. پین 1 ممکن است با این نشانهها مشخص شود:
-
نقطه (●) روی بدنه آیسی
-
شیار/Notch در یک سمت آیسیهای DIP/SOIC
-
برش گوشه (Chamfer) در پکیجهای QFP/QFN
-
روی برد هم معمولاً کنار پد پین 1:
-
یک دایره کوچک
-
یا عدد 1
-
یا یک علامت مثلث
چاپ میشود.
-
چرا پین 1 مهم است؟
چون اگر آیسی را ۹۰ یا ۱۸۰ درجه اشتباه بچرخانید:
-
مدار کار نمیکند
-
احتمال آسیبدیدن آیسی و قطعات اطراف بالاست
-
در تغذیهها ممکن است اتصال کوتاه ایجاد شود
نماد سلفها و فریتبیدها (L و FB)؛ قهرمانهای نویزگیری
سلف (L)
سلفها با L مشخص میشوند و معمولاً در مدارهای:
-
مبدلهای سوئیچینگ (Buck/Boost)
-
فیلترهای تغذیه
-
مدارهای RF
زیاد دیده میشوند.
فریتبید (FB)
فریتبیدها شبیه مقاومت SMD هستند اما کارشان کاهش نویز فرکانس بالا است. روی برد با FB مشخص میشوند.
تفاوت ظاهری L و FB
-
هر دو ممکن است شبیه قطعه SMD باشند
-
اما روی برد، برچسبشان کمک میکند: L یا FB
-
در نقشه هم FB معمولاً در سری تغذیه نزدیک آیسیها میآید.
نماد کانکتورها (J / CN / CON) و نامگذاری پینها
کانکتورها معمولاً با J یا CN یا CON مشخص میشوند: CN1، J2…
علائم مهم کنار کانکتورها
-
علامت پین 1 (دایره، مثلث، مربع دور پد)
-
نام سیگنالها (GND، VCC، TX، RX، SCL، SDA…)
-
پلاریته در کانکتورهای تغذیه (+ و −)
اگر در تعمیرات به دنبال ولتاژها هستید، کانکتورها بهترین نقطه شروع هستند؛ چون معمولاً سیگنالها از آنجا وارد یا خارج میشوند.
نماد سوئیچها، جامپرها و نقاط تست (SW / JP / TP)
SW (کلید/سوئیچ)
روی برد ممکن است SW1، SW2 ببینید (پاور، ریست، مود).
JP (جامپر)
جامپر یعنی یک اتصال انتخابی:
-
ممکن است لحیمکاری شود (Solder Jumper)
-
یا با هدر پین و جامپر پلاستیکی انجام شود
TP (Test Point)
TPها برای تست سریع طراحی شدهاند و معمولاً:
-
روی تغذیهها (5V, 3.3V)
-
سیگنالهای مهم
-
زمین (GND) قرار میگیرند.
مطالب مرتبط: چگونه نقشه برد را پیدا کنیم
علائم حیاتی روی برد که به قطعه خاصی محدود نیست
اینها نمادهایی هستند که دانستنشان برای هر کسی که با PCB کار میکند ضروری است:
علامت + و − (قطبیت)
برای خازنهای قطبدار، کانکتور تغذیه، بعضی سنسورها و…
علامت GND (زمین)
گاهی با نوشته GND یا علامت زمین نمایش داده میشود. وجود چند نقطه GND نزدیک قطعات مختلف کاملاً طبیعی است.
علامت VCC / VIN / VOUT
-
VIN ورودی تغذیه
-
VOUT خروجی رگولاتور
-
VCC تغذیه اصلی مدار یا بخشی از آن
فلش یا مثلث جهتدار
گاهی برای نشان دادن جهت جریان/سیگنال یا جهت نصب قطعههای خاص استفاده میشود.
مربع بودن یکی از پدها
در بسیاری از بردها، پد مربعی نشاندهنده پین 1 در کانکتورها یا قطعات چندپایه است.
علائم رگولاتورها و مدارهای تغذیه (U + نوشتههای مرموز!)
روی بردهای تغذیه، معمولاً نزدیک رگولاتور یا آیسی پاور، نشانههایی مثل:
-
5V، 3V3، 1V8
-
EN (Enable)
-
FB (Feedback)
-
PG (Power Good)
میبینید.
اینها بیشتر “نام سیگنال” هستند تا نام قطعه، اما در عیبیابی فوقالعادهاند:
-
اگر 3V3 ندارید، سراغ رگولاتور مربوطه بروید
-
اگر EN فعال نیست، مشکل از کنترل/میکرو یا مسیر فرمان است
کد قطعات روی برد همیشه مقدار قطعه نیست (یک نکته مهم برای جلوگیری از اشتباه)
ممکن است روی برد کنار یک قطعه نوشته باشد:
-
R15 → این اسم قطعه است، نه مقدار
-
C10 → این هم اسم است، نه 10 میکروفاراد!
مقدار واقعی را باید از: -
کد روی قطعه (اگر دارد)
-
نقشه مدار
-
BOM
-
یا اندازهگیری بهدست آورید.
مطالب مرتبط: برد PCB چیست: راهنمای جامع برای مبتدیان
تفاوت بردهای مختلف در نمادگذاری (چرا گاهی همهچیز فرق میکند؟)
اگر گفتید “همه بردها مثل هم نیستند”، کاملاً درست است. تفاوتها معمولاً به این عوامل برمیگردد:
استاندارد شرکت سازنده
بعضی برندها بهجای U از IC استفاده میکنند یا بهجای J از CN.
محدودیت فضا
در بردهای خیلی کوچک، ممکن است فقط بخشی از کد چاپ شود یا اصلاً چاپ نشود.
بردهای دولایه/چندلایه و دو طرفه
ممکن است قطعات روی هر دو سمت باشند و کدها با پسوندهایی مثل:
-
R101A / R101B
یا با جایگذاری خاص چاپ شوند.
بردهای مصرفی ارزانقیمت
گاهی علائم بسیار کم چاپ میشوند تا هزینه کم شود؛ اینجا مهارت تشخیص ظاهری قطعات و ردیابی مسیرها مهمتر میشود.
جدول علائم جهت نصب و تشخیص سریع (جمعبندی کاربردی)
| قطعه | خطر اشتباه نصب | نشانه روی برد | نشانه روی قطعه |
|---|---|---|---|
| خازن الکترولیتی | خیلی زیاد | + / هاشور منفی | نوار منفی |
| دیود | زیاد | خط کاتد | خط روی بدنه (کاتد) |
| LED | زیاد | علامت کاتد/آند | پایه کوتاهتر معمولاً کاتد |
| آیسی | خیلی زیاد | نقطه/عدد 1/ناتچ | نقطه پین 1/شیار |
| ترانزیستور | متوسط تا زیاد | شکل بدنه/برش گوشه | برش/چاپ کد |
| کانکتور | متوسط | پد مربعی پین 1 | شیار/علامت روی سوکت |
نکات ایمنی و حرفهای قبل از تست و تعمیر برد
برای اینکه این مقاله “واقعاً تخصصی” باشد، این بخش را جدی بگیرید:
قبل از هر کاری
-
دستگاه را از برق جدا کنید
-
خازنهای بزرگ پاور را تخلیه کنید (با روش امن)
-
هنگام اندازهگیری، از پروب مناسب و دستکش/عینک در بردهای پاور استفاده کنید
در بردهای سوئیچینگ و برق شهر
علائم روی برد کمک میکند اما خطر واقعی است. اگر مطمئن نیستید، تست را به متخصص بسپارید.
سوالات متداول
آیا حروف R، C، D روی همه بردها یک معنی دارند؟
در اکثر بردهای استاندارد بله: R مقاومت، C خازن، D دیود. اما ممکن است برخی سازندهها مخففهای خاص خودشان را هم اضافه کنند.
چرا بعضی قطعات هیچ نوشتهای روی برد ندارند؟
به دلیل محدودیت فضا، هزینه چاپ، یا طراحی فشرده. در این حالت باید از شکل قطعه، مسیرها، و در صورت امکان نقشه یا BOM کمک بگیرید.
پین 1 آیسی را از کجا بفهمم؟
روی آیسی معمولاً نقطه یا شیار وجود دارد و روی برد هم کنار پد پین 1 معمولاً نقطه/مثلث/عدد 1 چاپ میشود.
FB روی برد یعنی چی؟
FB معمولاً فریتبید است (قطعه نویزگیر شبیه مقاومت). اما در مدارهای تغذیه، FB همچنین میتواند مخفف “Feedback” باشد (نام سیگنال). باید از جایگاه و کد کنار آن بفهمید: اگر قطعه است معمولاً FBxx، اگر سیگنال است کنار پین رگولاتور میآید.
TP روی برد چه کاربردی دارد؟
TP یعنی Test Point؛ نقطهای برای تست ولتاژ یا سیگنال بدون اینکه مجبور شوید روی پایههای ریز آیسی پروب بگذارید.
جمعبندی نهایی
نماد قطعات الکترونیکی روی برد یک سیستم راهنمای استاندارد است که با آن میتوانید:
-
نوع قطعه را از روی حرف (R, C, D, U, Q…) تشخیص دهید
-
قطعه دقیق را با شمارهاش پیدا کنید (مثل R12 یا U3)
-
جهت نصب و قطبیت را درست رعایت کنید (پین 1، کاتد/آند، + و −)
-
در عیبیابی سریعتر به نقاط مهم برسید (TP، کانکتورها، رگولاتورها)
مطالب مرتبط: آموزش تعمیرات بردهای الکترونیکی
