جدول علائم اختصاری الکترونیک
جدول علائم اختصاری الکترونیک چیست و چرا باید حفظش کنیم؟
اگر وارد دنیای تعمیرات برد، ساخت مدار، یا حتی یادگیری الکترونیک شوید، خیلی زود با یک واقعیت روبهرو میشوید: الکترونیک یک زبان کوتاهنویسیشده است. روی بردها، نقشهها (Schematic)، دیتاشیتها و دستگاههای اندازهگیری، همهچیز با مخفف و نماد بیان میشود؛ چون فضا محدود است و باید سریع و استاندارد اطلاعات منتقل شود.
مثلاً وقتی روی برد میبینید R15 یعنی مقاومت شماره ۱۵، یا C102 یعنی خازن شماره ۱۰۲. وقتی روی دیتاشیت میبینید VCC یعنی تغذیه اصلی و GND یعنی زمین. وقتی روی پاور میبینید FB یعنی فیدبک. یا وقتی روی نقشه میبینید SDA/SCL یعنی خطوط ارتباط I2C.
اگر اینها را بلد باشید، عیبیابی شما از «حدس و تعویض قطعه» به «تحلیل و تشخیص حرفهای» تبدیل میشود.
در این مقاله، یک جدول جامع علائم اختصاری الکترونیک ارائه میکنم که برای:
-
هنرجویان آموزشگاهها
-
تعمیرکارهای موبایل، لپتاپ، لوازم خانگی
-
علاقهمندان ساخت مدار و Arduino/ESP
کاملاً کاربردی است. علاوه بر جدولها، نکات مهم اختلاف کاربرد مخففها در حوزههای مختلف (آنالوگ، دیجیتال، پاور، RF) و همینطور روش درست استفاده از این جدول در عیبیابی را هم توضیح میدهم.
قبل از جدولها: علائم اختصاری الکترونیک معمولاً کجا دیده میشوند؟
برای اینکه دقیقتر یاد بگیرید، باید بدانید مخففها بسته به محل نمایش، معنایشان کمی تغییر میکند:
-
روی برد (Silkscreen/PCB): بیشتر با کدهای مرجع قطعات مثل R/C/D/U و نام ریلهای تغذیه مثل 5V, 3V3, VBAT.
-
روی نقشه مدار (Schematic): هم کد قطعات، هم نام نتها (Net Names)، هم علائم استاندارد.
-
در دیتاشیت: بیشتر نام پایهها (Pin Names)، پارامترهای الکتریکی، و اصطلاحات فنی مثل EN, PG, UVLO, OCP.
-
روی تجهیزات اندازهگیری: نماد واحدها و کمیتها مثل V, A, Ω, Hz, dB و حالتهای تست مثل AC/DC.
پس بهترین کار این است که جدولها را دستهبندی کنیم تا دقیقاً همان چیزی را که لازم دارید سریع پیدا کنید.
جدول ۱: حروف اختصاری قطعات روی برد و نقشه (Reference Designators)
این جدول همان چیزی است که روی اکثر بردها میبینید (R1، C5، U3 و…).
| مخفف | معنی | قطعه رایج | کاربرد رایج |
|---|---|---|---|
| R | Resistor | مقاومت | تقسیم ولتاژ، محدودکننده جریان، Pull-up/Pull-down |
| C | Capacitor | خازن | فیلتر، حذف نویز، کوپلاژ، دیکاپلینگ |
| L | Inductor | سلف/چوک | فیلتر، مدارهای سوئیچینگ، کاهش نویز |
| D | Diode | دیود | یکسوسازی، محافظت، زنر/TVS |
| Q | Transistor | ترانزیستور/MOSFET | سوئیچ، تقویت، کنترل توان |
| U / IC | Integrated Circuit | آیسی | رگولاتور، کنترلر، MCU، درایور |
| F | Fuse | فیوز | محافظت در برابر جریان زیاد |
| T | Transformer | ترانس | منابع تغذیه، ایزولاسیون |
| K | Relay | رله | قطع و وصل بار قدرت |
| SW / S | Switch | کلید | پاور، ریست، انتخاب حالت |
| LED | LED | دیود نورانی | نشانگر، نوردهی |
| X / Y | Crystal/Resonator | کریستال | کلاک پردازنده/کنترلر |
| JP | Jumper | جامپر | تنظیمات، انتخاب مسیر |
| J / CN / CON | Connector | کانکتور | سوکت، فلت، ورودی/خروجی |
| VR / RV | Variable Resistor | پتانسیومتر | تنظیم و کالیبراسیون |
| BR | Bridge | پل دیود | یکسوسازی AC به DC |
| TH | Thermistor | ترمیستور | سنجش دما، محدودکننده جریان اولیه |
| FB | Ferrite Bead | مهره فریت | فیلتر نویز در مسیر تغذیه |
نکته طلایی: بعضی کارخانهها از کدهای اختصاصی هم استفاده میکنند (مثلاً “PU” برای آیسی پاور یا “PL” برای سلف در گوشیها). پس همیشه همزمان به محل قطعه در مدار نگاه کنید.
جدول ۲: علائم اختصاری تغذیه و ولتاژ روی برد (Power Rails)
اینها نام مسیرهای برق هستند و در عیبیابی «مسیر شروع» شما محسوب میشوند.
| مخفف/نماد | معنی | معمولاً کجا دیده میشود؟ | نکته کاربردی |
|---|---|---|---|
| GND | Ground | همهجا | مرجع اندازهگیری ولتاژ |
| PGND | Power Ground | پاور/اینورتر | زمین بخش قدرت (جریان بالا) |
| AGND | Analog Ground | مدار آنالوگ | زمین آنالوگ برای نویز کمتر |
| VCC | Supply Voltage | دیجیتال/IC | تغذیه اصلی عمومی |
| VDD | Digital Supply | آیسیها | تغذیه دیجیتال (گاهی جدا از VCC) |
| VSS | Ground/Return | برخی دیتاشیتها | معمولاً معادل GND |
| VIN | Voltage Input | ورودی پاور | قبل از رگولاتور/مبدل |
| VOUT | Voltage Output | خروجی پاور | خروجی رگولاتور/مبدل |
| VBAT | Battery Voltage | مدار باتری | ولتاژ باتری |
| BATT | Battery | موبایل/لپتاپ | مسیر باتری |
| +5V / 5V | پنج ولت | USB/بردها | ریل رایج برای تغذیه |
| 3V3 | سهونیم دهم ولت | MCU/بردها | ریل رایج دیجیتال |
| 1V8 | ۱.۸ ولت | MCU/RAM | ریلهای سطح پایین |
| VREF | Reference Voltage | ADC/سنسور | مرجع اندازهگیری دقیق |
| VBUS | USB Power | USB | ۵ ولت USB |
| VCORE | Core Voltage | CPU/MCU | ولتاژ هسته پردازنده |
جدول ۳: علائم اختصاری پایههای رایج آیسیها (Pin Names)
این جدول برای خواندن دیتاشیت و تعمیر بردهای پاور و دیجیتال فوقالعاده مهم است.
| مخفف | معنی | در کجا رایج است؟ | اگر مشکل باشد چه میشود؟ |
|---|---|---|---|
| EN | Enable | رگولاتور/مبدل | خروجی روشن نمیشود |
| PG / PGOOD | Power Good | پاور | اعلام سلامت ولتاژ |
| FB | Feedback | سوئیچینگ | ولتاژ خروجی ناپایدار/اشتباه |
| COMP | Compensation | کنترلر پاور | نوسان یا ریپل زیاد |
| SW | Switch Node | Buck/Boost | نقطه پرنویز؛ شورت آن فاجعه است |
| SS | Soft Start | پاور | راهاندازی ضربهای/ریست |
| CS | Current Sense | پاور | قطع محافظتی یا اضافهجریان |
| ILIM | Current Limit | پاور | زود خاموش شدن |
| OVP | Over Voltage | پاور | حفاظت اضافهولتاژ |
| UVLO | Under Voltage Lockout | پاور | روشن نشدن در ولتاژ پایین |
| SYNC | Synchronize | پاور | هماهنگسازی فرکانس |
| OSC | Oscillator | کنترلر | مشکل فرکانس/نوسانساز |
| CLK | Clock | دیجیتال | کار نکردن پردازنده/ارتباط |
| RST / RESET | Reset | MCU/CPU | ریست شدن یا بالا نیامدن سیستم |
| INT | Interrupt | MCU | خطا در دریافت وقفه |
| ADC | Analog-to-Digital | MCU | خواندن غلط سنسورها |
| DAC | Digital-to-Analog | MCU | خروجی آنالوگ مشکلدار |
جدول ۴: علائم اختصاری ارتباطی و پروتکلها (Communication)
در بردهای هوشمند، عیبیابی بدون شناخت خطوط ارتباطی تقریباً غیرممکن است.
| مخفف | معنی | کاربرد |
|---|---|---|
| UART | ارتباط سریال | دیباگ، ارتباط ماژولها |
| RX / TX | دریافت/ارسال UART | پایههای سریال |
| I2C | باس دو سیمه | سنسورها، EEPROM |
| SDA / SCL | دیتا/کلاک I2C | خطوط اصلی I2C |
| SPI | باس پرسرعت | حافظهها، نمایشگرها |
| MOSI/MISO/SCK/CS | خطوط SPI | داده و انتخاب چیپ |
| CAN | شبکه صنعتی/خودرویی | ECU، صنعتی |
| LIN | شبکه سبک خودرویی | ادوات ساده |
| USB | ارتباط و تغذیه | دیتا + پاور |
| D+ / D- | خطوط دیتای USB | ارتباط USB |
| RS-232/RS-485 | ارتباط صنعتی | فاصلههای بلند |
| BLE | بلوتوث کممصرف | IoT |
| Wi-Fi | شبکه بیسیم | اینترنت/شبکه داخلی |
| NFC | ارتباط نزدیک | کارت/پرداخت |
جدول ۵: واحدها و نمادهای اندازهگیری در الکترونیک
این بخش برای خواندن نقشه، دیتاشیت و کار با مولتیمتر ضروری است.
| نماد | معنی | مثال کاربردی |
|---|---|---|
| V | ولتاژ | 5V, 12V |
| A | جریان | 1A, 500mA |
| Ω | مقاومت | 10kΩ |
| W | توان | 60W |
| Hz | فرکانس | 16MHz |
| F | فاراد (خازن) | 100µF |
| H | هنری (سلف) | 10µH |
| °C | دما | 70°C |
| dB | دسیبل | تقویت/تضعیف |
| RMS | مقدار مؤثر AC | اندازهگیری برق AC |
| AC / DC | متناوب/مستقیم | حالت مولتیمتر |
| m, µ, n, p | میلی/میکرو/نانو/پیکو | 1mA، 100nF |
جدول پیشوندها (خیلی مهم برای اشتباه نکردن)
| پیشوند | نماد | ضریب |
|---|---|---|
| کیلو | k | 10³ |
| مگا | M | 10⁶ |
| گیگا | G | 10⁹ |
| میلی | m | 10⁻³ |
| میکرو | µ | 10⁻⁶ |
| نانو | n | 10⁻⁹ |
| پیکو | p | 10⁻¹² |
هشدار رایج: “m” با “M” زمین تا آسمان فرق دارد! 1mA یعنی یک هزارم آمپر، اما 1MA یعنی یک میلیون آمپر (که عملاً در اینجا معنا ندارد).
مطالب مرتبط:
جدول ۶: علائم اختصاری قطعات و مفاهیم در نقشهخوانی (Schematic Terms)
اینها بیشتر در آموزش و نقشهها دیده میشوند.
| اصطلاح | معنی | توضیح سریع |
|---|---|---|
| Pull-up | پولآپ | مقاومت به VCC برای ۱ شدن پیشفرض |
| Pull-down | پولداون | مقاومت به GND برای ۰ شدن پیشفرض |
| Open-Drain | خروجی اُپندرین | نیازمند Pull-up خارجی |
| Active-Low | فعال با صفر | مثل RESET_N یا CS_N |
| Active-High | فعال با یک | مثل EN |
| Noise | نویز | اختلال ناخواسته |
| Ripple | ریپل | موجک خروجی پاور |
| Decoupling | دیکاپلینگ | خازن نزدیک آیسی برای نویزگیری |
| Filtering | فیلتر | حذف فرکانسهای ناخواسته |
| Rectifier | یکسوساز | تبدیل AC به DC |
| Regulator | رگولاتور | تثبیت ولتاژ |
جدول ۷: مخففهای بسیار رایج در منابع تغذیه (Power Supply Acronyms)
اگر در تعمیرات لپتاپ، موبایل یا بردهای صنعتی هستید، این جدول نجاتدهنده است.
| مخفف | معنی | چرا مهم است؟ |
|---|---|---|
| SMPS | منبع تغذیه سوئیچینگ | رایجترین نوع پاور |
| LDO | رگولاتور خطی کمافت | نویز کم، بازده کمتر |
| Buck | کاهنده | تبدیل ولتاژ بالاتر به پایینتر |
| Boost | افزاینده | تبدیل ولتاژ پایین به بالاتر |
| Buck-Boost | بالا/پایینکننده | خروجی ثابت با ورودی متغیر |
| PFC | اصلاح ضریب توان | پاورهای AC قدرتمند |
| PWM | کنترل پهنای پالس | کنترل پاور، موتور، بکلایت |
| OCP | حفاظت اضافهجریان | جلوگیری از سوختن قطعات |
| OTP | حفاظت دمایی | قطع در دمای بالا |
| SCP | حفاظت اتصال کوتاه | محافظت در شورت |
| OVP/UVP | حفاظت اضافه/کمولتاژ | جلوگیری از خرابی بار |
جدول ۸: علائم اختصاری در الکترونیک خودرو (برای علاقهمندان ECU و برق خودرو)
جدول علائم اختصاری الکترونیک
چون خیلی از هنرجوها دنبال مسیرهای شغلی خودرو هم میروند، این بخش را هم میآورم.
| مخفف | معنی | کاربرد |
|---|---|---|
| ECU | یونیت کنترل موتور | کنترل احتراق/انژکتور |
| TCU | کنترل گیربکس | اتومات |
| ABS | سیستم ترمز ضدقفل | ایمنی |
| MAP | سنسور فشار منیفولد | تنظیم سوخت |
| MAF | سنسور جرم هوا | تنظیم سوخت |
| TPS | سنسور دریچه گاز | گاز خوردن |
| O2 | سنسور اکسیژن | تنظیم مخلوط |
| CKP/CMP | سنسور میللنگ/میلسوپاپ | زمانبندی |
تفاوت “مدلها” در علائم اختصاری: چرا یک مخفف ممکن است چند معنی داشته باشد؟
طبق درخواست شما، اینجا دقیقاً تفاوتها را روشن میکنم. در الکترونیک، بعضی مخففها در حوزههای مختلف معنی نزدیک ولی متفاوت دارند:
1) تفاوت در مدل بردها: موبایل/لپتاپ/صنعتی
-
در موبایل ممکن است “PP” یعنی Power Positive و نام ریلها مثل PP_VBAT زیاد دیده شود.
-
در لپتاپ نامهایی مثل +3VALW (سه ولت همیشه روشن) یا +5VALW رایجتر است.
-
در برد صنعتی ممکن است نام ریلها مستقیمتر باشد: 24V_IN، 12V_OUT، COM.
2) تفاوت در حوزهها: آنالوگ/دیجیتال/RF
-
در آنالوگ با AVCC/AGND و VREF زیاد سروکار دارید.
-
در دیجیتال با 3V3/1V8 و خطوط I2C/SPI.
-
در RF علائمی مثل ANT, RF_IN, PA, LNA و dB رایجتر است.
3) تفاوت در دیتاشیتها
مثلاً VCC در یک آیسی دیجیتال یعنی تغذیه منطق، اما در یک تقویتکننده ممکن است VCC+ و VCC- داشته باشید (تغذیه دو قطبی).
نتیجه عملی: همیشه مخفف را در متن همان مدار تفسیر کنید، نه جدا از آن.
مطالب مرتبط: آموزش تعمیرات بردهای الکترونیکی
چطور از جدول علائم اختصاری برای عیبیابی سریع استفاده کنیم؟
این بخش را مثل یک دستورالعمل عملی بخوانید:
قدم ۱: پیدا کردن زمین (GND)
اولین کار در هر برد: یک نقطه GND پیدا کنید تا اندازهگیری ولتاژ معنیدار شود.
قدم ۲: پیدا کردن ورودی تغذیه (VIN/VBUS/VBAT)
اگر ورودی ندارید، وارد مراحل پیچیده نشوید؛ مشکل در ورودی، فیوز (F)، کانکتور (CN/J) یا مسیر است.
قدم ۳: پیدا کردن ریلهای اصلی (5V، 3V3، 1V8)
اگر یکی از ریلها نیست:
-
یا رگولاتور (U) آن بخش مشکل دارد
-
یا شورت روی مسیر وجود دارد
-
یا EN فعال نشده
قدم ۴: بررسی EN و PG
در خیلی از پاورها، نبودن ولتاژ خروجی فقط به خاطر صفر بودن EN است، نه خرابی قطعه اصلی.
قدم ۵: بررسی FB و شبکه مقاومتها
اگر ولتاژ هست اما اشتباه است (مثلاً 3V3 شده 4V)، شبکه FB و مقاومتها را جدی بگیرید.
بخش کاربردی: رایجترین مخففهایی که همه اشتباه میگیرند
-
GND vs PGND: هر دو زمین هستند، اما PGND برای جریانهای بالا است؛ اگر اشتباه مسیر را پل کنید، نویز یا افت ولتاژ میگیرید.
-
EN vs RESET: EN برای روشن کردن بخش پاور است، RESET برای راهاندازی منطقی MCU/CPU.
-
FB vs F (Fuse): FB در پاور یعنی Feedback، اما FB در بردها گاهی Ferrite Bead هم میشود (بافتش و جایگاهش تعیین میکند).
-
CS (Chip Select) vs CS (Current Sense): در دیجیتال یعنی انتخاب چیپ، در پاور یعنی سنس جریان!
-
VCC vs VDD: بعضی مدارها یکی هستند، بعضی جدا؛ این را از نقشه باید فهمید.
جدول ۹: علائم اختصاری رایج روی بردهای آموزشی و آردوینو/ماژولها
اگر در مسیر یادگیری مبتدی تا نیمهحرفهای هستید، این جدول خیلی به دردتان میخورد:
| مخفف | معنی | کجا میبینید؟ |
|---|---|---|
| VIN | ورودی تغذیه | بردهای توسعه |
| 5V / 3V3 | خروجی/ریل | ماژولها |
| GND | زمین | همه بردها |
| SCL/SDA | I2C | سنسورها |
| TX/RX | سریال | ماژولها |
| PWM | خروجی PWM | پایههای کنترل |
| ADC/A0.. | ورودی آنالوگ | بردها |
| D0..Dx | پایه دیجیتال | بردها |
| EN | فعالساز | ماژولهای رگولاتور/وایفای |
سوالات متداول درباره جدول علائم اختصاری الکترونیک (FAQ)
1) آیا حروف R، C، D روی برد مقدار قطعه را هم نشان میدهند؟
خیر. این حروف فقط نوع قطعه را نشان میدهند. مقدار قطعه معمولاً روی خود قطعه (در برخی موارد) یا در نقشه و لیست قطعات مشخص میشود.
2) چرا بعضی خازنهای SMD هیچ نوشتهای ندارند؟
چون کوچک هستند و سازنده مقدار را چاپ نمیکند. برای مقدار دقیق باید نقشه، لیست قطعات یا اندازهگیری تخصصی داشته باشید.
3) معنی 3V3 روی برد چیست؟
یعنی ریل ۳.۳ ولت. این ولتاژ یکی از رایجترین ولتاژهای دیجیتال برای میکروکنترلرها و ماژولهاست.
4) EN روی برد دقیقاً چه کاری میکند؟
EN مخفف Enable است و معمولاً پایهای است که با ۰/۱ شدن، یک بخش (مثل رگولاتور) را خاموش یا روشن میکند.
5) اگر مخففی را پیدا کردم که در جدول نبود چه کنم؟
اول محل آن را ببینید (کنار پاور است یا کنار MCU یا کنار کانکتور). بعد به همسایههایش نگاه کنید (R/C/L/U). در نهایت، همان مخفف را با منطق مدار تفسیر کنید؛ چون برخی شرکتها مخففهای اختصاصی دارند.
جمعبندی
این مقاله یک «جدول جامع علائم اختصاری الکترونیک» در اختیار شما گذاشت: از حروف قطعات روی برد گرفته تا ریلهای تغذیه، پایههای آیسی، پروتکلها، واحدها و مخففهای پاور. اگر هدف شما یادگیری واقعی الکترونیک یا تعمیرات برد است، پیشنهاد میکنم:
-
جدول ۱ و ۲ را کامل حفظ کنید (قطعات و ریلها)
-
جدول ۳ و ۷ را برای پاور و تعمیرات جدیتر تمرین کنید
-
جدول ۴ را برای بردهای هوشمند و ارتباطات یاد بگیرید
مطالب مرتبط: آشنایی با انواع مدار الکترونیک
